Ik druk hierbij mijn hoop uit dat in de komende decennia flamenco zijn planetaire plaats zal behouden in zijn veelheid van verschijningsvormen. Deze opname is een zuiver voorbeeld van het soort flamenco dat onverbrekelijk verbonden blijft met de geest van de duende, zonder dewelke flamenco een zinloos spel van klanken en gebaren is.
Mijn diep gemeende dank nog aan de artiesten en zeker aan Miguel Fernández wiens stem op de dag van de opname een temperatuurverschil van dertig graden moest doorstaan.

Ivo Hermans
Leuven, 1 maart 2000

"Als gitarist probeer ik verzen tot leven te wekken, de stem legt de accenten en het handgeklap erbij schept een heilige drie-eenheid die moeilijk kapot te krijgen is." 
Voor de in Antwerpen residerende José Luis Toral is flamenco een levenswijze. Samen met twee volbloedzangers maakte hij de geluidsband die Ivo Hermans' reisverslag Duende van een authentieke Spaanse harteklop voorziet.

     Zelf heeft Toral weinig moeite om zich in flamenco in te leven. Acht jaar was toen zijn neef hem de vingerzettingen op de Spaanse gitaar leerde. "Op flamenco staat geen leeftijd of geen nationaliteit", vertelt hij.  "Van kindsbeen af liet het instrument mij niet los. Ik heb een foto waarop de gitaar groter is den mezelf."  Met geografie heeft flamenco weinig vandoen, of toch? 
"Ook Spanjaarden kunnen zichzelf in de vernieling spelen", geeft Toral toe. "Flamenco zit in de genen: je hebt het of je hebt het niet. Maar als je echt diep wil gaan, moet je de sfeer en de eigenheid van het land goed aanvoelen."
     Toral treedt vooral in Vlaanderen en in onze buurlanden regelmatig op, maar hij is maar wat graag van de partij als een tournee hem naar Spanje voert. "Jullie barre weer vraagt om koude vingers langer op te warmen, en dat zijn wij flamenco artiesten niet gewend. Daar komt nog bij dat in het zuiden van Spanje flamenco vaak spontaan ontstaat in een bar, terwijl je hier een playlist afwerkt voor een publiek dat zich schrap zet voor een avondje muziek."  Toch haast Toral zich eraan toe te voegen dat ook hier bij ons soms grootse muzikale momenten ontstaan, "dat gevoel van nu zijn wij onder gelijkgestemden. Maar hetzelfde als in het zuiden zal het wel nooit zijn: jullie missen de zon."
     Wie echter goed uit zijn doppen kijkt, kan ook hier een fijne flamenco-avond beleven, vindt Toral. Wel moeten we ons hoeden voor opera flamenca waarbij de nadruk ligt op uiterlijk vertoon en op folklore. "Deze spektakelflamenco", zoals Toral het noemt "krijg je vaak te zien in grote zalen buiten Spanje als exportproduct. Beluister dan liever de flamenco puro die zich ontwikkelde los van het grote publiek, in dorpen in het zuiden van Spanje en in kleine bars. Met een beetje geluk slaat er plots een vonk over en dat is flamenco op zijn best. Tot voor kort kon je hem vrijwel enkel horen in kringen van ingewijden."  Daar is nu verandering in gekomen. "Zeker met enkele goede flamenco-artiesten van eigen bodem", voegt Toral eraan toe. "Voor Koen De Cauter en jullie eigenste Wannes Van de Velde neem ik mijn pet af. Zij zijn er het levende bewijs van dat flamenco en duende geen grenzen kennen."